FOB Nedir?

FOB, uluslararası ticarette en sık kullanılan ve aynı ölçüde en sık yanlış kullanılan teslim şekillerinden biridir. Proforma faturalarda "FOB fiyat" ifadesi neredeyse standart hale gelmiştir; ancak bu kuralın hangi masrafları kapsadığı ve riskin tam olarak nerede el değiştirdiği çoğu zaman net değildir. Bu yazıda FOB nedir sorusunu Incoterms 2020 çerçevesinde, masraf ve risk dağılımıyla birlikte ele alıyoruz.

FOB Nedir?

FOB, Free On Board (Gemi Üzerinde Teslim) kuralının kısaltmasıdır. Satıcı, malı belirlenen yükleme limanında alıcının belirlediği gemiye yüklemekle yükümlüdür. Mal gemiye yüklendiği anda satıcının teslim yükümlülüğü sona erer ve risk alıcıya geçer.

FOB, Incoterms 2020 kapsamında yalnızca deniz ve iç su yolu taşımacılığı için tanımlanmış dört kuraldan biridir. Havayolu, karayolu, demiryolu veya çok modlu taşımalarda kullanılması uygun değildir; bu durumlarda FCA kuralı tercih edilmelidir.

Kural her zaman yükleme limanıyla birlikte yazılır: "FOB İzmir Limanı, Incoterms 2020" gibi. Liman adı olmadan yazılan bir FOB ifadesi, teslim noktasını belirsiz bıraktığı için sözleşmede boşluk oluşturur.

FOB'da Masraf ve Risk Dağılımı

FOB'un mantığı, sorumluluğun yükleme limanında net bir çizgiyle ikiye ayrılmasıdır.

Dikkat edilmesi gereken nokta, FOB'da sigortanın zorunlu olmamasıdır. Risk gemi üzerinde alıcıya geçtiği için, deniz yolculuğu boyunca oluşabilecek hasarın sigortalanması alıcının kendi kararına bırakılmıştır. Alıcı sigorta yaptırmazsa bu riski tamamen kendisi taşır.

FOB, CFR ve CIF Arasındaki Fark

Bu üç kural aynı aileye aittir ve risk devri her üçünde de yükleme limanında gerçekleşir. Aralarındaki fark masraf kapsamındadır:

• FOB: Satıcı malı gemiye yükler; navlun ve sigorta alıcıya aittir.
• CFR: Satıcı navlunu da öder; sigorta yine alıcıya aittir.
• CIF: Satıcı navlunu öder ve asgari kapsamda sigorta yaptırır.

Bu üç kuralın hiçbirinde satıcı, malın varış limanına sağlam ulaşmasını taahhüt etmez. CIF ile satış yapıldığında bile risk yükleme limanında alıcıya geçer; satıcının yükümlülüğü sigorta poliçesini temin etmekle sınırlıdır. Ayrıntılar için CIF nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Konteyner Taşımacılığında FOB Sorunu

FOB kuralı, malın satıcı tarafından fiziksel olarak gemiye yüklendiği dökme yük ve genel kargo taşımacılığı için tasarlanmıştır. Konteyner taşımacılığında ise durum farklıdır: konteyner, gemiye yüklenmeden günler önce terminalde taşıyıcıya teslim edilir ve o andan itibaren satıcının fiili kontrolünden çıkar.

Bu durumda FOB kullanılırsa, konteynerin terminale girişi ile gemiye yüklenmesi arasında satıcının kontrol edemediği ancak riskini taşıdığı bir zaman aralığı oluşur. ICC, bu nedenle konteynerize yüklerde FCA kuralının kullanılmasını önerir. FCA'da risk, konteyner terminalde taşıyıcıya teslim edildiği anda geçer; bu da fiili duruma uygun bir çözümdür. Incoterms kurallarının tamamı ve grupları için Incoterms nedir yazımızı inceleyebilirsiniz.

Akreditifli İşlemlerde FOB

Akreditifli bir işlemde teslim şekli, ibraz edilecek belge setini doğrudan belirler. FOB ile çalışıldığında sigorta poliçesi belge setinde yer almaz; buna karşılık konşimentonun "shipped on board" kaydını taşıması kritik hale gelir, çünkü teslim ancak mal gemi üzerine alındığında gerçekleşmiş sayılır.

Faturada teslim şeklinin akreditif metninde yazıldığı biçimde tekrar edilmesi de önemlidir. "FOB Mersin" yazan bir akreditifte faturaya yalnızca "FOB" yazılması bile rezerv sebebi olabilir. Belge disiplininin ayrıntıları için akreditif ve güvenli ödeme hizmet sayfamızı inceleyebilirsiniz.

FOB ile çalışılan akreditifli işlemlerde bir başka kritik nokta, yükleme takviminin alıcının gemi nominasyonuna bağlı olmasıdır. Alıcı gemiyi geç bildirirse akreditifteki son yükleme tarihi tehlikeye girer ve sorumluluk tartışmalı hale gelir. Bu nedenle sözleşmede geminin en geç hangi tarihe kadar bildirileceği ve gecikme hâlinde sürelerin nasıl uzatılacağı açıkça düzenlenmelidir. Uygulamada bu tek cümlelik hüküm, birçok işlemde rezerv riskini baştan ortadan kaldırır.

FOB Ne Zaman Doğru Tercihtir?

• Alıcının kendi navlun anlaşmaları güçlüyse ve taşımayı kendisi organize etmek istiyorsa.
• Dökme yük, çelik, hammadde gibi gemiye doğrudan yüklenen kargolarda.
• Satıcının varış ülkesindeki lojistik koşullara hâkim olmadığı işlemlerde.
• Alıcının navlun maliyetini kendi şeffaflığı içinde yönetmek istediği düzenli sevkiyatlarda.

Buna karşılık alıcı taşıma organizasyonu konusunda deneyimsizse veya satıcı navlunda belirgin bir maliyet avantajına sahipse CFR ya da CIF daha verimli bir yapı sunabilir.

FOB Fiyat Nasıl Oluşur?

FOB fiyat, malın gemiye yüklendiği ana kadar oluşan tüm maliyetleri kapsar. Bir FOB teklifi hazırlanırken şu kalemlerin hesaba katılması gerekir:

• Ürünün fabrika çıkış maliyeti ve ihracata uygun ambalajlama.
• Fabrikadan limana iç taşıma ve varsa geçici depolama.
• İhracat gümrük müşavirliği ücretleri ve resmî işlem masrafları.
• Liman terminal hizmet bedelleri ve gemiye yükleme masrafları.
• Gerekiyorsa gözetim, fümigasyon, analiz veya belgelendirme masrafları.

Bu kalemlerin bir kısmı liman ve dönem bazında değiştiği için, uzun geçerlilik süresi verilen FOB tekliflerinde terminal masraflarındaki artışlar kâr marjını doğrudan etkileyebilir. Teklif geçerlilik süresinin sözleşmede açıkça belirtilmesi bu nedenle önemlidir.

FOB fiyatın bir başka pratik faydası, alıcının kendi navlun maliyetini görebilmesidir. Alıcı navlunu doğrudan kendi taşıyıcısıyla anlaştığında maliyet şeffaflığı artar; buna karşılık satıcı, sevkiyatın zamanlamasını kontrol edemez hale gelir. Yükleme tarihinin akreditif süresine bağlı olduğu işlemlerde bu kontrol kaybı önemli bir risktir ve sözleşmede geminin nominasyon süresine ilişkin net bir hüküm bulunması gerekir.

Teslim Şeklinin Operasyonla Birlikte Planlanması

Teslim şekli, fiyatın nasıl oluştuğunu, riskin nerede taşındığını ve hangi belgelerin gerekeceğini aynı anda belirler. Yurt Bereket Global, üretici ile uluslararası alıcıyı bir araya getirdiği işlemlerde teslim şeklini, navlun modelini, ödeme yapısını ve belge akışını tek bir plan içinde kurgular. Yurt Bereket Global bir banka, hukuk bürosu veya bağımsız finansal danışman değildir; sözleşmenin hukuki denetimi ve ödeme araçlarının düzenlenmesi hukuk profesyonelleri ile bankalara aittir, biz ticari operasyonun koordinasyonunu üstleniriz.

Taşıma ve teslim planlamasına yaklaşımımızı lojistik ve tedarik zinciri sayfamızda bulabilirsiniz.